TS. NGUYỄN DƯƠNG HÙNG(*)
(*) Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh
Tóm tắt: Giữ gìn và phát huy các giá trị văn hóa nói chung, của đồng bào dân tộc thiểu số nói riêng là trách nhiệm của Đảng, Nhà nước, cả hệ thống chính trị cũng như mỗi người dân, trong đó, hệ thống chính trị cấp cơ sở có vai trò đặc biệt quan trọng, nhất là tại các vùng dân tộc. Bài viết làm rõ vai trò của hệ thống chính trị cấp cơ sở trong giữ gìn và phát huy các giá trị văn hóa của đồng bào dân tộc thiểu số ở nước ta hiện nay.
Từ khóa: hệ thống chính trị; văn hóa; dân tộc thiểu số
1. Vài nét về hệ thống chính trị cấp xã vùng đồng bào dân tộc thiểu số
Hệ thống chính trị cấp xã vùng đồng bào dân tộc thiểu số ở Việt Nam hiện nay là một bộ phận nằm trong hệ thống chính trị cấp cơ sở (xã, phường, thị trấn). Theo các tài liệu chính thống, như Văn kiện Đảng, Hiến pháp và pháp luật Việt Nam xác định, hệ thống này gồm ba bộ phận: tổ chức đảng ở xã (Đảng bộ hoặc chi bộ xã); chính quyền xã (Hội đồng nhân dân xã và Ủy ban nhân dân xã); Mặt trận Tổ quốc và các tổ chức chính trị – xã hội tại xã.
Như vậy, hệ thống chính trị cấp xã vùng đồng bào dân tộc thiểu số là hệ thống tổ chức đảng, chính quyền, Mặt trận Tổ quốc và các tổ chức chính trị – xã hội của nhân dân ở các xã có đông đồng bào dân tộc thiểu số sinh sống, tổ chức và hoạt động theo nguyên tắc cơ bản của chủ nghĩa xã hội và trong khuôn khổ Hiến pháp, pháp luật; đặt dưới sự lãnh đạo của Đảng nhằm thực hiện và phát huy quyền làm chủ của nhân dân các dân tộc.
Hệ thống chính trị cấp xã vùng đồng bào dân tộc thiểu số vừa có những đặc điểm chung của hệ thống chính trị cơ sở, vừa có những điểm riêng đặc thù:
Một là, chịu tác động, ảnh hưởng lớn từ các thiết chế xã hội cổ truyền (phong tục, luật tục…) cũng như phương thức tự quản của cộng đồng dân cư.
Hai là, hầu hết đều hoạt động trong điều kiện đặc thù ở những nơi có địa hình phức tạp, việc đi lại khó khăn, cư dân sinh sống chủ yếu là đồng bào dân tộc thiểu số rải rác trong các làng, bản, phum, sóc với những sắc thái văn hóa, ngôn ngữ, phong tục tập quán đa dạng; đời sống người dân còn khó khăn, trình độ dân trí thấp, nhiều xã thuộc diện “đặc biệt khó khăn”.
Ba là, đây là cấp cuối cùng trong hệ thống chính trị Việt Nam, cấp gần dân, sát dân nhất, hoạt động liên quan và trực tiếp đến dân.
Bốn là, có bộ máy đơn giản nhất và đội ngũ cán bộ biến động nhất.
Năm là, là thiết chế, phương tiện căn bản nhất để thực thi dân chủ, quyền làm chủ của nhân dân và đồng bào các dân tộc.
2. Vai trò của hệ thống chính trị cấp xã trong tham gia giữ gìn và phát huy giá trị văn hóa đồng bào dân tộc thiểu số
Việt Nam là một quốc gia đa dân tộc, đa tôn giáo, nên tính đa dạng của văn hóa là tất yếu khách quan. Những giá trị văn hóa của từng dân tộc, tôn giáo sẽ tham góp vào hệ giá trị chung của nền văn hóa quốc gia – dân tộc, tạo thành bản sắc văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc. Do vậy, việc giữ gìn và phát huy giá trị văn hóa của các dân tộc nói chung, dân tộc thiểu số nói riêng là yêu cầu khách quan, tất yếu, là trách nhiệm của Đảng, Nhà nước, mỗi dân tộc cũng như từng cá nhân trong xã hội. Tuy nhiên, do tính đặc thù, hệ thống chính trị cấp xã vùng đồng bào dân tộc thiểu số là chủ thể quan trọng giữ gìn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống của đồng bào các dân tộc thiểu số. Cụ thể:
Thứ nhất, hệ thống chính trị cấp xã vùng đồng bào dân tộc thiểu số là cấp gần dân nhất, với vị trí, vai trò và trách nhiệm, các bộ phận cấu thành trong hệ thống có trách nhiệm phổ biến, tuyên truyền và tổ chức, hướng dẫn đồng bào thực hiện chủ trương, đường lối của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước, các quy định của tỉnh, huyện đối với việc giữ gìn và phát huy giá trị văn hóa của đồng bào các dân tộc thiểu số.
Cùng với quá trình xây dựng và hoàn thiện nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam thì việc xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc là định hướng lớn, quan trọng, trụ cột trong xây dựng chủ nghĩa xã hội ở nước ta. Trong đó, “bản sắc dân tộc bao gồm những giá trị bền vững, những tinh hoa của cộng đồng các dân tộc Việt Nam được vun đắp nên qua lịch sử hàng nghìn năm đấu tranh dựng nước và giữ nước”(1). Sự nghiệp xây dựng, bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa nói chung, đồng bào dân tộc thiểu số nói riêng do Đảng lãnh đạo, Nhà nước quản lý thông qua chủ trương, đường lối, chính sách, pháp luật, song, để các văn bản này đến được quần chúng nhân dân, đồng bào dân tộc thiểu số thì cần được phổ biến, tuyên truyền, tổ chức và hướng dẫn thực hiện tại cơ sở, vì vậy, hệ thống chính trị cấp xã có vai trò tiên quyết, quan trọng. Thông qua các hoạt động phổ biến, tuyên truyền, tổ chức và hướng dẫn thực hiện đường lối, chính sách của Đảng và Nhà nước về giữ gìn và phát huy các giá trị bản sắc văn hóa đồng bào dân tộc thiểu số sẽ giúp đồng bào dân tộc thiểu số nhận thức, nhìn nhận tốt hơn về định hướng xây dựng nền văn hóa Việt Nam nói chung, bản sắc dân tộc mình nói riêng, qua đó, tích cực thực hiện hiệu quả.
Ngoài ra, qua thực hiện các chính sách và bảo tồn phát triển văn hóa vật thể và phi vật thể của Đảng, Nhà nước, của tỉnh đối với từng vùng dân tộc cũng như mỗi dân tộc thiểu số riêng biệt, hệ thống chính trị cấp xã là một trong những chủ thể quan trọng, quyết định gìn giữ, bảo tồn các giá trị văn hóa vật thể và phi vật thể. Đây là thực hiện một trong những yêu cầu của Đảng trong phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến đậm đà bản sắc dân tộc mà Văn kiện Đại hội lần thứ XIII của Đảng chỉ rõ: “Phát triển toàn diện, đồng bộ các lĩnh vực văn hóa, môi trường văn hóa, đời sống văn hóa phong phú, đa dạng, văn minh, lành mạnh; vừa phát huy giá trị tốt đẹp của dân tộc, vừa tiếp thu tinh hoa văn hóa của nhân loại để văn hóa thực sự là nền tảng tinh thần, nguồn lực nội sinh và động lực đột phá cho phát triển kinh tế – xã hội và hội nhập quốc tế”(2).
Thứ hai, hệ thống chính trị cấp xã vùng đồng bào dân tộc thiểu số là nơi trực tiếp tổ chức, giữ gìn và phát huy các giá trị văn hóa dân tộc thiểu số
Cùng với cánh tay nối dài ở xã như già làng, trưởng bản, người có uy tín, thông qua các hoạt động tổ chức lễ hội văn hóa truyền thống, giữ gìn và bảo vệ các thiết chế văn hóa vật thể và phi vật thể, giảm thiểu phong tục, tập quán lạc hậu trong đời sống đồng bào, các hoạt động văn hóa nghệ thuật, thể dục thể thao, vui chơi giải trí được các cấp ủy đảng, chính quyền cấp xã vùng dân tộc thiểu số quan tâm thực hiện. Đặc biệt là tổ chức lễ, tết theo phong tục cổ truyền của đồng bào các dân tộc thiểu số, như: Lễ hội Hoa Ban của đồng bào dân tộc Thái (tháng 02 âm lịch); Lễ hội Lồng Tồng của người Tày (tháng Giêng – tháng Hai âm lịch); Lễ hội Cầu an bản Mường; Lễ hội Katê của đồng bào Chăm; Lễ hội Cơm mới và đâm trâu của các dân tộc thiểu số ở Tây Nguyên; Lễ hội Bà Chúa Xứ của đồng bào Nam bộ, Lễ Cầu an (mừng được mùa, cầu cho phum, sóc bình an, vui vẻ), Lễ mừng năm mới (Chôl Chnăm Thmây), Lễ cúng ông bà – Dolta (tưởng nhớ đến công ơn ông bà, cha mẹ và người thân, tạ ơn những người đã khuất và cầu phúc lành cho những người còn sống), Lễ hội cúng Trăng – Ok Om-bok (lễ hội tưng bừng nhất trong năm, cúng trăng xin thần điều tiết mùa màng, giúp làm ăn khá giả) của các dân tộc vùng Tây Nam Bộ… Bên cạnh đó, các hoạt động văn hóa nghệ thuật ở làng, bản, buôn, phum, sóc; hội thi văn nghệ quần chúng cũng được các tỉnh, thành vùng Tây Nam Bộ quan tâm tổ chức. “Ngày hội văn hóa, thể thao Khmer Nam Bộ” được tổ chức lần lượt ở một số tỉnh trong vùng, với các hoạt động thiết thực, bổ ích qua các loại hình, như văn nghệ, triển lãm, ẩm thực, thi đấu thể thao, trò chơi dân gian đã thu hút đông đảo đồng bào Khmer tham gia.
Thứ ba, hệ thống chính trị cấp xã vùng đồng bào các dân tộc thiểu số là một trong những chủ thể quan trọng trong hạn chế các hủ tục lạc hậu, phát huy những giá trị tiến bộ về văn hóa của đồng bào dân tộc thiểu số. Đồng thời, phổ biến, tuyên truyền, đưa nền văn hóa tiên tiến đậm đà bản sắc văn hóa dân tộc, các giá trị văn minh của nhân loại vào đồng bào dân tộc, góp phần xây dựng các giá trị văn hóa dân tộc thiểu số phù hợp với bản chất của nền văn hóa quốc gia cũng như sự phát triển của văn minh nhân loại.
Trong văn hóa của các dân tộc thiểu số, ngoài những giá trị tiến bộ, vẫn có những loại hình mang tính hủ tục, lạc hậu, như: mê tín dị đoan, các quan niệm phân biệt đối xử, trọng nam, khinh nữ, lối sống lạc hậu… Những hủ tục lạc hậu này ảnh hưởng không nhỏ tới sự phát triển của đồng bào dân tộc nói riêng, cộng đồng, xã hội nói chung. Do vậy, cần định hướng theo những giá trị tiến bộ, phù hợp với thực tiễn đặc thù quốc gia, dân tộc cũng như xu hướng tiến bộ của nhân loại. Để hạn chế, loại trừ những hủ tục lạc hậu này, vai trò của hệ thống chính trị cấp xã vùng đồng bào dân tộc thiểu số là chủ thể quan trọng. Thông qua việc tổ chức, giáo dục, phổ biến kiến thức, nâng cao dân trí, ý thức chính trị, ý thức pháp luật… trong cộng đồng nói chung, từng dân tộc thiểu số nói riêng, hệ thống chính trị cấp xã sẽ giúp đồng bào hiểu biết đúng, sai; phù hợp hay không phù hợp; lạc hậu hay tiến bộ;…; qua đó, thực hiện theo cái đúng, khoa học, bổ sung, phát triển các giá trị văn hóa của dân tộc mình hòa đồng, phù hợp với nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc văn hóa dân tộc.
Trong thời đại ngày nay, cùng với sự phát triển của cách mạng khoa học và công nghệ, nhất là sự phát triển mạnh mẽ của Cách mạng công nghiệp lần thứ tư, quá trình hội nhập quốc tế, một mặt, tạo điều kiện để các nền văn hóa dân tộc giao lưu, hợp tác, đan xen và phát triển; mặt khác, cũng tạo ra xu hướng toàn cầu hóa về ngôn ngữ, văn hóa, lối sống và quan niệm giá trị. Ngay tại mỗi quốc gia đa dân tộc, đa văn hóa, các giá trị văn hóa dân tộc của từng dân tộc cũng giao lưu, hợp tác, đan xen lẫn nhau và phát triển nhất định. Tuy nhiên, quá trình trên đặt các dân tộc, nhất là nhóm dân tộc thiểu số trước nguy cơ đánh mất bản sắc văn hóa dân tộc, bị đồng hóa (cả tự phát và cưỡng bức), đồng thời còn ẩn chứa nguy cơ làm suy giảm tính sáng tạo, phát triển… Do đó cần định hướng giá trị chung, giữ gìn, phát huy, bổ sung, sáng tạo các giá trị văn hóa các dân tộc thiểu số nói riêng, trước hết là thuộc hệ thống chính trị cấp xã vùng đồng bào các dân tộc thiểu số.
Thứ tư, thông qua phát triển kinh tế, văn hóa và xã hội, hệ thống chính trị cấp xã vùng đồng bào các dân tộc thiểu số góp phần nâng cao dân trí, nâng cao chất lượng sống của đồng bào về vật chất lẫn tinh thần, qua đó, phát triển nền văn hóa nói chung, văn hóa các dân tộc thiểu số nói riêng.
Theo Ph.Ăngghen, con người trước hết cần ăn, uống, có chỗ ở và mặc rồi mới làm chính trị, khoa học, nghệ thuật, tôn giáo… từ đó mà người ta mới có thể phát triển các thể chế nhà nước, các quan điểm pháp quyền, nghệ thuật(3). V.I.Lênin khẳng định, người mù chữ sẽ đứng ngoài chính trị. Nếu chưa đủ ăn, đủ mặc thì khả năng tiếp cận và thực hiện quyền dân chủ, quyền chính trị pháp lý… sẽ khó trở thành hiện thực. Hồ Chí Minh quan niệm, trong 06 nhiệm vụ trước mắt của Nhà nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa sau Cách mạng tháng Tám (năm 1945), diệt giặc dốt là nhiệm vụ thứ hai, sau diệt nạn đói(4), và “Dân chỉ biết rõ giá trị của tự do, của độc lập khi mà dân được ăn no, mặc đủ”(5). Do vậy, giữ gìn và phát triển văn hóa các dân tộc thiểu số cần hài hòa trong mối quan hệ với việc nâng cao đời sống kinh tế, ý thức chính trị, ý thức pháp luật và năng lực thực hành quyền dân chủ, làm chủ của nhân dân trong mọi lĩnh vực của đời sống xã hội. Do đó, phát triển văn hóa các dân tộc thiểu số, trước tiên, phải gắn với việc phát triển kinh tế, nâng cao đời sống vật chất và tinh thần của nhân dân các dân tộc nói chung, dân tộc ít người nói riêng.
Để phát triển kinh tế, văn hóa và xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số, từ chủ trương của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước, các dự án, chương trình, kế hoạch đầu tư của từng địa phương, để hiện thực hóa tại cơ sở, vai trò của hệ thống chính trị cấp xã ở khu vực này là rất quan trọng, là chủ thể trực tiếp tổ chức, triển khai thực hiện. Qua các thành tựu về kinh tế, văn hóa và xã hội ở vùng đồng bào các dân tộc thiểu số, đời sống vật chất và tinh thần của đồng bào ngày càng được hiện thực hóa, tạo điều kiện cho việc giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc vùng đồng bào dân tộc thiểu số nói chung, từng dân tộc nói riêng.
3. Những vấn đề đặt ra và khuyến nghị
Từ vai trò của hệ thống chính trị cấp cơ sở trong bảo tồn và phát huy các giá trị dân tộc thiểu số hiện nay đặt ra một số vấn đề sau:
Thứ nhất, nhận thức của một bộ phận cán bộ, công chức, viên chức cấp xã trong giữ gìn và phát huy các giá trị của đồng bào dân tộc thiểu số còn chưa cao, nhiều hoạt động bảo tồn, giữ gìn, bổ sung, phát triển các giá trị văn hóa của đồng bào các dân tộc thiểu số chưa thường xuyên, liên tục, chủ yếu thực hiện theo chương trình, kế hoạch từ trên giao và trong một thời gian hạn định.
Thứ hai, bảo tồn, giữ gìn và phát huy giá trị văn hóa dân tộc thiểu số, nhất là các giá trị vật thể cần nhiều sự đầu tư về thời gian, tiền bạc từ Nhà nước cũng như sự đóng góp tự nguyện của đồng bào. Tuy nhiên, do nguồn kinh phí từ ngân sách và đầu tư của người dân còn hạn hẹp, nên dù hệ thống chính trị cấp xã vùng đồng bào dân tộc thiểu số rất nỗ lực, những hiệu quả bảo tồn, giữ gìn và phát huy các giá trị văn hóa còn khiêm tốn, chưa cao, nhất là những giá trị vật thể phải đầu tư lớn, mang tính lâu dài.
Thứ ba, việc phát triển kinh tế ở vùng đồng bào các dân tộc thiểu số chưa bền vững, có biểu hiện coi trọng lợi ích trước mắt; giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc có xu hướng chạy theo phong trào, hình thức, khuôn mẫu mà chưa tính hết tính đa dạng, làm nghèo nàn bản sắc văn hóa vốn có của các dân tộc. Kinh tế thiếu bền vững thì việc giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc cũng khó có thể tốt được. Tại một số khu vực, đời sống xã hội, kinh tế có bước phát triển nhưng do thiếu tính tổng thể nên vẫn bị mai một, mất dần hoặc lai căng tự phát; xu hướng “thương mại hóa”, “du lịch hóa” các giá trị, bản sắc văn hóa dân tộc ở một số vùng làm việc bảo tồn, giữ gìn và phát huy giá trị văn hóa các dân tộc thiểu số phát triển phiến diện, tự phát.
Ở một số vùng, việc đầu tư cho phát triển tập trung chủ yếu vào kinh tế mà ít chú ý các điều kiện, nguồn lực đầu tư cho phát triển văn hóa nói chung, giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc nói riêng, việc giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc thiểu số còn dàn trải, mang tính bình quân, thiếu trọng tâm, trọng điểm nên hiệu quả không cao. Điều này dẫn đến, hệ thống chính trị cấp xã ở các vùng này, không hoặc ít chú ý đến việc nghiên cứu, bảo tồn những giá trị thuộc bản sắc văn hóa dân tộc nói chung, dân tộc thiểu số nói riêng…
Thứ tư, hệ thống chính trị cấp xã, ngoài thực hiện nhiệm vụ giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc thì phải thực hiện rất nhiều nhiệm vụ khác, trong đó, phát triển kinh tế – xã hội được coi là nhiệm vụ tiên quyết, trọng tâm. Do vậy, đôi khi việc giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc thiểu số bị đưa xuống thứ yếu. Hơn nữa, do số lượng cán bộ, công chức, viên chức có hạn, lại phải thực hiện nhiều công việc khác nhau, nên trên thực tế, việc giữ gìn và phát huy các giá trị văn hóa của đồng bào dân tộc thiểu số không thể tập trung được.
Như vậy, để tăng cường vai trò, trách nhiệm của hệ thống chính trị cấp xã đối với việc bảo tồn, giữ gìn và phát huy các giá trị văn hóa đồng bào dân tộc thiểu số cần:
Một là, nâng cao nhận thức cho nhân dân các dân tộc thiểu số, đội ngũ cán bộ, công chức, viên chức trong toàn hệ thống chính trị cấp xã nói riêng về vị trí, vai trò của văn hóa Việt Nam nói chung, văn hóa các dân tộc thiểu số nói riêng, nhất là trách nhiệm của họ trong việc bảo tồn, giữ gìn và phát huy các giá trị văn hóa đồng bào dân tộc thiểu số.
Hai là, tăng cường đầu tư tổng thể về phát triển kinh tế, văn hóa và xã hội cũng như giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc thiểu số, tránh đầu tư lệch, dàn trải, thiếu cân xứng với vị trí, vai trò của từng lĩnh vực. Theo đó, cần tăng cường cụ thể hóa các chính sách dân tộc, chương trình, dự án cho vùng dân tộc, bảo đảm về chủ trương, điều kiện, nguồn vốn, con người và cơ chế để phát triển, nhất là tại các vùng miền còn khó khăn, đa dân tộc.
Ba là, giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa đồng bào dân tộc thiểu số là chính sách quan trọng, nội dung rộng lớn, đa dạng về văn hóa vật thể và phi vật thể. Do vậy, cần bố trí cán bộ có năng lực chuyên môn phù hợp, có khả năng thâu tóm, lựa chọn, tư vấn những giá trị văn hóa cần giữ gìn và phát huy theo từng giai đoạn, phù hợp với nền văn hóa chung của quốc gia, dân tộc, đồng thời, hạn chế các hủ tục, phong tục lạc hậu, lai căng, hoặc những nội dung không còn phù hợp trong điều kiện thực tế hiện nay.
Tóm lại, để văn hóa thực sự là nền tảng tinh thần trong quá trình xây dựng chủ nghĩa xã hội, nguồn lực nội sinh và động lực đột phá cho phát triển kinh tế – xã hội và hội nhập quốc tế, thì việc bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa nói chung, đồng bào dân tộc thiểu số nói riêng cần được tăng cường và hiện thực hóa. Theo đó, với vai trò, vị trí, chức năng, hệ thống chính trị cấp cơ sở là một trong những chủ thể đặc biệt quan trọng trong việc giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc thiểu số. Do vậy, cần tăng cường vai trò của hệ thống này trong giai đoạn hiện nay./.
——————————————–
(1) Nghị quyết số 03-NQ/TW ngày 16/7/1998 của Ban Chấp hành Trung ương tại Hội nghị Trung ương 5 (khóa VIII) về xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc. Nguồn: https://tulieuvankien.dangcongsan.vn
(2) Đảng Cộng sản Việt Nam, Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII, t. I, Nxb Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, 2021, tr.47
(3) C.Mác và Ph.Ăngghen, Toàn tập, Nxb. Chính trị quốc gia, Hà Nội, 1995, t.19, tr.500
(4) và (5) Hồ Chí Minh, Toàn tập, t.4, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2011, tr.6-8 và 175
(Tạp chí Khoa học Chính trị Số 02/2023)
