TS. NGÔ THỊ THU NGÀ(*)
(*) Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh
Tóm tắt: Với những giá trị cốt lõi có sức lan tỏa, hấp dẫn và cảm hóa, sức mạnh mềm văn hóa Việt Nam chính là một trong những yếu tố cốt lõi, căn bản cấu thành sức mạnh quốc gia Việt Nam. Toàn cầu hóa và hội nhập quốc tế mạnh mẽ, sâu rộng càng làm cho sức mạnh mềm văn hóa Việt Nam thể hiện rõ vị thế không gì có thể thay thế, là chất keo gắn kết, hội tụ sức mạnh đoàn kết nhân dân, cũng như có vai trò quan trọng tạo sức ảnh hưởng, khẳng định vị thế quốc gia trong khu vực và trên thế giới. Bài viết phân tích vai trò của sức mạnh mềm văn hóa và giải pháp phát huy sức mạnh mềm văn hóa trong bối cảnh toàn cầu hóa và hội nhập quốc tế
Từ khóa: hội nhập quốc tế; sức mạnh mềm văn hóa; toàn cầu hóa; Việt Nam
1. Các khái niệm cơ bản
Gần đây, thuật ngữ “sức mạnh mềm” đã trở nên phổ biến, thậm chí được dùng trong những văn bản chính thức của nhiều quốc gia, như Mỹ, Trung Quốc, Nhật, Hàn, Việt Nam… Về cơ bản, “sức mạnh mềm” của một đất nước là khả năng cuốn hút, thuyết phục, tạo sức ảnh hưởng đến mức có thể khiến các nước khác thay đổi nhận thức, thay đổi chính sách và hành động theo hướng phù hợp với mong muốn và lợi ích của mình, mà không cần sử dụng đến những sức mạnh khác.
Giáo sư Joseph Samuel Nye – người đầu tiên đưa ra khái niệm này vào năm 1990, cho rằng, “sức mạnh mềm” của quốc gia là sự tổng hợp sức mạnh từ những yếu tố cơ bản, đó là: giá trị văn hóa; những giá trị chính trị và chính sách đối ngoại của quốc gia(1). Theo đó, văn hóa chính là yếu tố cốt lõi đầu tiên tạo nên “sức mạnh mềm” quốc gia.
Sức mạnh mềm văn hóa của một dân tộc chính là sức hấp dẫn, thuyết phục, lôi cuốn, cảm hóa; là sức ảnh hưởng đến đối tượng tiếp cận văn hóa dân tộc đó, thông qua các giá trị văn hóa dân tộc, thông qua những những sáng tạo, phát minh trên nền tảng các giá trị văn hóa dân tộc. Từ đó, ảnh hưởng đến tư tưởng, hành vi, sở thích, phong cách, thậm chí định hình lối sống của đối tượng. Đây cũng là cách các quốc gia thu hút, gây ảnh hưởng và định vị vị thế của mình trong mối quan hệ với nước khác, với cộng đồng quốc tế.
Sức mạnh mềm văn hóa Việt Nam thể hiện ở sức lan tỏa, cuốn hút, hấp dẫn, thuyết phục của các giá trị văn hóa Việt Nam thông qua khả năng phát huy những giá trị văn hóa tinh thần, giá trị văn hóa vật thể, phi vật thể của dân tộc, khẳng định bản sắc, tăng cường uy tín, vị thế của Việt Nam trên trường quốc tế.
Sức mạnh mềm văn hóa Việt Nam được biểu hiện ở những giá trị văn hóa, đặc trưng cho cốt lõi văn hóa, tinh thần của dân tộc ta, làm nên cốt cách, lối sống của con người Việt Nam. Đó là “lòng yêu nước nồng nàn, ý chí tự cường của dân tộc, tinh thần đoàn kết, ý chí cộng đồng gắn kết cá nhân – gia đình – làng xã – Tổ quốc; lòng nhân ái, khoan dung, trọng tình nghĩa, đạo lý, đức tính cần cù, sáng tạo trong lao động; sự tinh tế trong ứng xử, tính giản dị trong lối sống…”(2).
Sức mạnh mềm văn hóa Việt Nam được hóa thân trong hệ thống di sản văn hóa vật thể và phi vật thể đồ sộ, phong phú do các thế hệ người Việt Nam kế tiếp nhau tạo dựng, giữ gìn, lưu truyền từ ngàn đời nay. Đó là tài sản vô giá, là nguồn lực quan trọng cho sự phát triển và thịnh vượng của đất nước.
Sức mạnh mềm văn hóa Việt Nam còn được thể hiện thông qua những sáng tạo hiện đại, đặc biệt là những sáng tạo nghệ thuật, sáng tạo công nghệ… Những sản phẩm sáng tạo phù hợp với nhu cầu, thị hiếu thẩm mỹ và tiêu dùng, những tác phẩm nghệ thuật (văn học, điện ảnh, hội họa, âm nhạc…) sẽ góp phần quan trọng lan tỏa, quảng bá hình ảnh đất nước, con người Việt Nam với bạn bè quốc tế.
2. Vai trò của sức mạnh mềm văn hóa Việt Nam
Vai trò to lớn của sức mạnh mềm văn hóa Việt Nam được thể hiện ở những điểm cơ bản sau:
Thứ nhất, sức mạnh mềm văn hóa là nguồn lực hỗ trợ mạnh mẽ sức mạnh kinh tế và sức mạnh quân sự, chính trị; là phương thức quan trọng làm gia tăng sức mạnh tổng hợp của đất nước, là một trong những yếu tố cốt lõi, căn bản cấu thành sức mạnh quốc gia Việt Nam
Trong tổng thể sức mạnh của một đất nước, “sức mạnh cứng” và “sức mạnh mềm” được đặt trong mối quan hệ biện chứng với nhau, là điều kiện, chỗ dựa của nhau, bổ sung, hỗ trợ cho nhau. Nếu như “sức mạnh mềm” tạo nên sự “tự nguyện” đi theo của đối tượng bị hấp dẫn, bị thuyết phục thì “sức mạnh cứng” là sự chi phối một cách áp đặt, cưỡng chế bởi các yếu tố mang tính bạo lực, như can thiệp quân sự, ngoại giao cưỡng bức hay trừng phạt kinh tế, để gia tăng lợi ích quốc gia.
Với tư cách “tổng thể những giá trị vật chất và tinh thần”, văn hóa chính là nền tảng tinh thần của xã hội, là ngọn nguồn, là chất liệu hun đúc nên phẩm chất, cốt cách, tâm hồn con người Việt Nam trong suốt lịch sử dựng nước và giữ nước; đồng thời, văn hóa cũng là “là nhu cầu thiết yếu của đời sống con người”, “là lĩnh vực sản xuất tinh thần, tạo ra các giá trị, sản phẩm làm giàu đẹp cuộc sống”. Do đó, văn hóa chính là “sức mạnh nội sinh”, “là mục tiêu, động lực phát triển bền vững đất nước”.
Trong bối cảnh toàn cầu hóa và đất nước đang trong quá trình hiện đại hóa, hội nhập quốc tế sâu rộng, văn hóa không đứng bên ngoài mà đã và đang gia nhập mạnh mẽ vào các quá trình kinh tế, chính trị, xã hội, trở thành một sức mạnh mềm không thể phủ nhận.
Sức mạnh mềm văn hóa Việt Nam được kết tinh trong các giá trị di sản văn hóa đang trở thành nguồn vốn văn hóa để phát triển du lịch, tạo thêm nhiều việc làm và góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế – xã hội. Với sự phát triển mạnh mẽ của công nghiệp văn hóa, nguồn vốn, nguồn lực văn hóa đã đem lại những giá trị kinh tế to lớn. Sản phẩm của công nghiệp văn hóa Việt Nam, bên cạnh việc đáp ứng nhu cầu tiêu dùng văn hóa trong nước, thì đang từng nước vươn ra thị trường quốc tế, lan tỏa văn hóa Việt Nam, góp phần tạo dựng, định vị vị thế Việt Nam trong cộng đồng quốc tế.
Thứ hai, sức mạnh mềm văn hóa Việt Nam có khả năng hiệu triệu, quy tụ các tầng lớp nhân dân, tạo nên sự đoàn kết, nguồn lực vô cùng to lớn cho đất nước
Thực tiễn lịch sử đã nhiều lần chứng minh, khi tình yêu Tổ quốc, tinh thần đoàn kết, lòng tự hào dân tộc lôi cuốn, gắn kết “triệu người như một”, làm nên ý chí và nguồn nội lực phi thường, giúp dân tộc Việt Nam chiến thắng mọi kẻ thù, bảo vệ vững chắc bờ cõi thiêng liêng của Tổ quốc. Sức mạnh đó được thể hiện rõ nét trong bản Tuyên ngôn độc lập được Chủ tịch Hồ Chí Minh đọc tại Quảng trường Ba Đình vào ngày 02/9/1945: “Toàn thể dân Việt Nam quyết đem tất cả tinh thần và lực lượng, tính mệnh và của cải để giữ vững quyền tự do và độc lập ấy”(3).
Ngày nay, sức mạnh mềm văn hóa cũng đang hỗ trợ đắc lực cho các cấp lãnh đạo và chính quyền quy tụ, động viên nhân dân nỗ lực, hăng hái tham gia tích cực vào quá trình xây dựng xã hội. Các phong trào xây dựng gia đình văn hóa, làng văn hóa, xây dựng đời sống văn hóa… đã và đang khơi dậy được nhiều giá trị nhân văn, được nhân dân tích cực hưởng ứng, tham gia, góp phần quan trọng động viên, khích lệ nhân dân phấn khởi, hăng hái giúp đỡ nhau lao động, sản xuất, kinh doanh, nâng cao đời sống văn hóa, kinh tế, xây dựng xã hội ổn định, văn minh, tiến bộ.
Thứ ba, sức mạnh mềm văn hóa là thành tố quan trọng trong việc tạo lập vị thế, ảnh hưởng và sức cạnh tranh của Việt Nam trên trường quốc tế
Thế giới đã và đang chứng kiến nhiều quốc gia kiến tạo được sức vươn lên vô cùng mạnh mẽ và có ảnh hưởng lớn trên trường quốc tế từ sức mạnh mềm văn hóa. Nhật Bản và Hàn Quốc là những ví dụ điển hình. Sau Chiến tranh thế giới thứ II, Nhật Bản là nước bại trận, rơi vào tình trạng kiệt quệ về kinh tế, do biết tận dụng tối đa các cơ hội và có chính sách cải cách, phát triển kinh tế phù hợp, Nhật Bản đã bật lên nhanh chóng. Từ những năm 70 thế kỷ XX, Nhật Bản đã trở thành một trong ba trung tâm kinh tế – tài chính lớn của thế giới. Tuy nhiên, trong giai đoạn này, Nhật Bản cũng nhận ra những thách thức về văn hóa, xã hội và vị thế quốc gia trên trường quốc tế của “người khổng lồ một chân” nếu chỉ chú trọng phát triển kinh tế. Đồng thời, Nhật Bản sớm nhận ra vai trò vô cùng quan trọng và bền vững của sức mạnh mềm văn hóa, từ đó chú trọng xây dựng sức ảnh hưởng quốc gia trên cơ sở nguồn lực văn hóa. Nhật Bản đã gia tăng “xuất khẩu” văn hóa thông qua quảng bá văn học, điện ảnh, âm nhạc, ẩm thực.., đặc biệt là “xuất khẩu” truyện tranh (manga) và phim hoạt hình (anime) ra khắp thế giới. Nhờ đó, bên cạnh việc thu về giá trị kinh tế không nhỏ, Nhật Bản còn rất thành công khi tạo dựng được hình ảnh mới, rất đậm nét về một dân tộc can trường, thông minh, cần cù, kỷ luật, yêu hòa bình, một đất nước hiện đại, hùng mạnh nhưng giàu bản sắc.
Hàn Quốc cũng là quốc gia có xuất phát điểm vô cùng thấp kém sau thời kỳ là thuộc địa của Nhật Bản và Chiến tranh Triều Tiên. Tuy vậy, bằng lựa chọn khôn ngoan, phát huy sức mạnh mềm văn hóa, ra sức xây dựng thương hiệu, nhận diện quốc gia thông qua các sản phẩm văn hóa, ngày nay văn hóa Hàn Quốc đã thâm nhập, lan tỏa, ảnh hưởng ra khắp châu Á và thế giới. Các sản phẩm văn hóa Hàn Quốc, từ điện ảnh, mỹ phẩm, âm nhạc, thời trang, thậm chí phong cách sống, đã trở nên thịnh hành ở nhiều nước, trong đó có Việt Nam. Những thần tượng văn hóa Hàn Quốc có ảnh hưởng không nhỏ đến suy nghĩ, hành vi và lối sống của một bộ phận giới trẻ châu Á.
Mặt khác, sức mạnh mềm văn hóa là công cụ trong hoạt động đối ngoại, góp phần quan trọng trong việc xây dựng mối thiện cảm, làm gia tăng sự hiểu biết lẫn nhau, củng cố tình hữu nghị, đoàn kết giữa các quốc gia, từ đó tạo điều kiện và cơ hội để các quốc gia xích lại gần nhau, đoàn kết cùng nhau bảo vệ hòa bình, chống lại các xu hướng thù địch, bạo lực, đe dọa cuộc sống con người.
Với hoạt động ngoại giao văn hóa, các cơ quan ngoại giao, nhà hoạt động chính trị lan tỏa văn hóa Việt Nam đến với bạn bè quốc tế, để họ hiểu biết về một Việt Nam thân thiện, hiền hòa, mến khách, trượng nghĩa nhưng cũng đầy uy dũng, quật cường… Từ đó, góp phần định vị bản sắc, khẳng định vị thế Việt Nam trên trường quốc tế.
3. Giải pháp phát huy vai trò sức mạnh mềm văn hóa Việt Nam trong bối cảnh toàn cầu hóa và hội nhập quốc tế
Với khả năng làm gia tăng mạnh mẽ những mối liên kết và trao đổi, những tác động, ảnh hưởng, phục thuộc lẫn nhau giữa các quốc gia và khu vực, toàn cầu hóa và hội nhập quốc tế sâu rộng đang đem lại rất nhiều cơ hội nhưng cũng đặt ra vô vàn thách thức trong việc phát huy vai trò sức mạnh mềm văn hóa Việt Nam. Trong bối cảnh đó, chúng ta cần có những giải pháp phù hợp, hiệu quả để phát huy vai trò sức mạnh mềm văn hóa Việt Nam. Trong đó, cần đặc biệt chú trọng giải quyết những vấn đề cơ bản sau:
Một là, nâng cao nhận thức về tầm quan trọng của việc bảo vệ, giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc Việt Nam
Bản sắc văn hóa của một dân tộc là hệ thống các giá trị tồn tại tương đối lâu bền trong truyền thống văn hóa của dân tộc đó, chi phối các đặc trưng khác, tạo nên tính đặc thù khu biệt dân tộc này với các dân tộc khác.
Với hệ giá trị tinh thần, vật chất phong phú, bản sắc văn hóa dân tộc Việt Nam chính là “mã định danh” để định vị văn hóa Việt Nam trên bản đồ văn hóa thế giới. Toàn cầu hóa và hội nhập quốc tế đem lại cơ hội phát triển kinh tế, cơ hội làm giàu, có thể khiến người ta mải mê kiếm tiền bằng mọi giá, coi trọng lợi ích trước mắt, mà coi nhẹ, thậm chí lãng quên việc giữ gìn, bảo vệ bản sắc văn hóa dân tộc. Đẩy mạnh giao lưu, học hỏi giữa các dân tộc cũng có thể dẫn đến quá hào hứng trước cái mới, lạ mà bắt chước, sao chép, làm mai một, mờ đi hoặc lai căng văn hóa dân tộc… Thực tế đó đòi hỏi chúng ta phải nhận thức sâu sắc ý nghĩa và tầm quan trọng của việc bảo vệ, giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc, từ đó, nâng cao sức mạnh mềm văn hóa Việt Nam.
Hai là, xây dựng, hoàn thiện cơ chế, chính sách, tăng cường đầu tư khuyến khích, tạo điều kiện cho sáng tạo văn hóa, công nghệ và công nghiệp văn hóa
Trên nền tảng những giá trị văn hóa dân tộc, các sáng tạo nghệ thuật, công nghệ và sản phẩm của công nghiệp văn hóa chính là một phương cách quan trọng đem văn hóa dân tộc lan tỏa và thẩm thấu hiệu quả đến muôn phương, sức mạnh mềm văn hóa nhờ đó được phát huy cao độ. Những năm gần đây, chúng ta đã chứng kiến ban nhạc BTS của Hàn Quốc đem lại những gì cho dân tộc họ, khi mà sản phẩm âm nhạc của họ có thể lay động hàng triệu trái tim, có thể dẫn dắt thị hiếu thẩm mỹ, thị hiếu tiêu dùng của vô vàn người ở nhiều quốc gia… Chúng ta cũng thấy rõ hiệu quả không chỉ về kinh tế, mà cả về văn hóa của những bộ phim bom tấn đem lại cho nước Mỹ; hay ảnh hưởng sâu rộng của lối sống Nhật Bản thông qua những bộ truyện tranh, phim hoạt hình của họ… Để có được những thành tựu đó, các quốc gia này đã thực sự tạo điều kiện tối đa về mọi mặt, đặc biệt là về cơ chế, chính sách cho phát triển công nghiệp sáng tạo, công nghiệp văn hóa, khuyến khích các cá nhân có năng lực sáng tạo và cống hiến.
Những kinh nghiệm đó là bài học quý báu để chúng ta chú trọng hơn vào công tác xây dựng, hoàn thiện cơ chế, chính sách, tăng cường đầu tư cho sáng tạo văn hóa, công nghệ và công nghiệp văn hóa, tạo điều kiện, cơ hội và động lực cho đội ngũ những người làm văn hóa, nhất là những nhà sáng tạo nghệ thuật, sáng tạo công nghệ, vững tin, hăng hái, tận tâm đam mê và cống hiến.
Ba là, tạo điều kiện phát triển du lịch văn hóa
Luật Du lịch năm 2017 định nghĩa: “Du lịch văn hóa là loại hình du lịch được phát triển trên cơ sở khai thác giá trị văn hóa, góp phần bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa truyền thống, tôn vinh giá trị văn hóa mới của nhân loại”(4). Như vậy, du lịch văn hóa đem du khách đến với văn hóa Việt Nam, tạo cơ hội và điều kiện để văn hóa lan tỏa và thẩm thấu, sức mạnh mềm văn hóa Việt Nam được phát huy và tỏa sáng. Mặt khác, du lịch văn hóa cũng đem lại nguồn thu để có thể tái sản xuất văn hóa, tạo nguồn lực quan trọng cho công tác bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa dân tộc.
Với hệ thống di sản văn hóa dân tộc rất phong phú, độc đáo, có sức hấp dẫn lớn đối với du khách, Đảng và Nhà nước đã quan tâm và có chủ trương, chính sách về phát triển du lịch văn hóa, thể hiện rõ trong Luật Du lịch năm 2017 và Luật Di sản văn hóa năm 2013. Đặc biệt, Chính phủ đã xác định, từ nay đến năm 2030, phát triển du lịch văn hóa trở thành một trong những ngành công nghiệp văn hóa. Tuy nhiên, để đạt được mục tiêu trên, chúng ta cần nhận thức đúng vai trò của du lịch văn hóa như một nhân tố quan trọng làm gia tăng sức mạnh mềm văn hóa dân tộc. Từ đó, hoạch định chiến lược phát triển, xây dựng cơ chế, chính sách cụ thể, sắp xếp nguồn lực tài chính, nguồn nhân lực để phát triển du lịch văn hóa ở Việt Nam.
Như vậy, có thể nói, trong bối cảnh toàn cầu hóa và hội nhập quốc tế mạnh mẽ như hiện nay, sức mạnh mềm văn hóa càng thể hiện rõ vị thế không gì có thể thay thế trong cấu trúc sức mạnh tổng hợp của quốc gia, là chất keo gắn kết, hội tụ sức mạnh đoàn kết nhân dân, cũng như có vai trò quan trọng tạo sức ảnh hưởng, khẳng định vị thế quốc gia trong khu vực và trên thế giới. Vì thế, chúng ta cần có thêm nhiều định hướng và giải pháp phù hợp, có tính khả thi cao nhằm gia tăng, củng cố hơn sức mạnh mềm văn hóa Việt Nam, đúng như tinh thần Đại hội lần thứ XIII của Đảng đã khẳng định: “Khẩn trương triển khai phát triển có trọng tâm, trọng điểm ngành công nghiệp văn hóa và dịch vụ văn hóa trên cơ sở xác định và phát huy sức mạnh mềm của văn hóa Việt Nam, vận dụng có hiệu quả các giá trị, tinh hoa và thành tựu mới của văn hóa, khoa học, kỹ thuật, công nghệ của thế giới”(5)./.
———————————————–
(1) J. Nye: “Think Again: Soft Power”, https://foreignpolicy.com/2006/02/23/think-again-soft-power/
(2) Đảng Cộng sản Việt Nam, Nghị quyết Hội nghị lần thứ năm Ban Chấp hành Trung ương khóa VIII, Hà Nội, 1998, tr.56
(3) Hồ Chí Minh, Toàn tập, t.4, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2011, tr.3
(4) Quốc hội, Luật Du lịch, Nxb Lao động, Hà Nội, 2017, tr.7
(5) Đảng Cộng sản Việt Nam, Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII, t.I, Nxb Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, 2021 tr.145
