TS.NGUYỄN VIỆT LONG (*)
(*) Sở Khoa học và Công nghệ tỉnh Bình Dương
Ngày nhận bài: 15/8/2022 Ngày thẩm định: 16/8/2022 Ngày duyệt đăng: 20/8/2022
Tóm tắt: Từ một nền kinh tế nhỏ dựa vào nông nghiệp, sau 25 năm công nghiệp hóa, hiện đại hóa mạnh mẽ, Bình Dương đã bứt phá thành vùng công nghiệp trọng điểm của đất nước, đóng góp hàng đầu vào thu ngân sách quốc gia. Trên thực tế, Tỉnh đã triển khai chính sách của Trung ương, sáng tạo phù hợp điều kiện địa phương. Bài viết nghiên cứu, phân tích một số điểm đặc sắc trong công nghiệp hóa, hiện đại hóa của Bình Dương, có thể là kinh nghiệm thực tiễn để tham khảo.
Từ khóa: Bình Dương; công nghiệp hóa, hiện đại hóa; khoa học, công nghệ
1. Dẫn nhập
Công nghiệp hóa, hiện đại hóa là một trong những nhiệm vụ quan trọng hàng đầu trong sự nghiệp phát triển và xây dựng chủ nghĩa xã hội, được nhấn mạnh trong các kỳ đại hội Đảng từ năm 1986 đến nay. Tại Văn kiện Đại hội lần thứ XIII của Đảng, nhiệm vụ được xác định là: “Tiếp tục đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa dựa trên nền tảng của khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và những thành tựu công nghệ của Cách mạng công nghiệp lần thứ tư… Đẩy mạnh phát triển một số ngành, lĩnh vực kinh tế trọng điểm, có tiềm năng, lợi thế và còn dư địa lớn để làm động lực cho tăng trưởng theo tinh thần bắt kịp, tiến cùng và vượt lên ở một số lĩnh vực so với khu vực, thế giới”(1). Đây là cơ sở rất quan trọng để các địa phương triển khai chiến lược phát triển.
Từ khi hình thành năm 1997, tỉnh Bình Dương đã ban hành nhiều chương trình đột phá, bám sát với định hướng của Trung ương về công nghiệp hóa, hiện đại hóa, giúp Tỉnh phát triển từ vùng nông nghiệp còn khó khăn, bứt phá thành khu vực công nghiệp trọng điểm. Tỉnh liên tục nằm trong nhóm các địa phương đứng đầu cả nước nhiều năm, trên nhiều lĩnh vực, ví dụ như đứng thứ nhất về thu nhập bình quân đầu người; thứ ba về đóng góp thu ngân sách nhà nước; thứ ba về thu hút đầu tư nước ngoài; thứ ba về sản xuất nội địa, số lượng khu công nghiệp chiếm 1/4 diện tích khu công nghiệp toàn miền Nam (năm 2021)… Về an sinh xã hội, Bình Dương cũng là nơi đầu tiên xây dựng nhà ở xã hội quy mô lớn cho người thu nhập thấp, là địa phương đầu tiên không còn hộ nghèo. Các định hướng của Tỉnh còn gắn liền với xu thế quốc tế, tiêu biểu là Vùng thông minh /Vùng Đổi mới sáng tạo Bình Dương liên tiếp được Diễn đàn Cộng đồng thông minh thế giới (ICF) vinh danh (năm 2018 vào top 21, năm 2021, 2022 là top 7 khu vực có chiến lược phát triển thành phố thông minh tiêu biểu).
Có nhiều quan điểm về phân chia thời gian phát triển của Bình Dương từ 1997 trong quá công nghiệp hóa, hiện đại hóa, có thể phân thành ba giai đoạn: (1) Đột phá giao thông vận tải và mô hình khu công nghiệp kiểu mới, tiêu biểu là Khu công nghiệp Việt Nam – Singapore (VSIP); (2) Đột phá gắn với sự ra đời của mô hình khu công nghiệp – dịch vụ – đô thị và thành phố mới; (3) Kể từ năm 2015, là đột phá hướng tới nâng cao giá trị gia tăng, thâm dụng công nghệ, tri thức, đổi mới sáng tạo gắn với xây dựng thành phố thông minh(2). Dù có nhiều giai đoạn, nhưng mô hình phát triển Bình Dương vẫn có những điểm chung, và bài viết sẽ thảo luận về 03 hướng tư duy; 04 cách thực hiện của công nghiệp hóa, hiện đại hóa ở Bình Dương.
2. Ba hướng tư duy trong công nghiệp hóa, hiện đại hóa tại Bình Dương
Xuyên suốt trong quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa của Bình Dương, có thể đúc rút ra được 03 hướng tư duy không thay đổi theo thời gian, đồng thời rất được tỉnh chú trọng, đặt lên hàng đầu khi đưa ra quyết sách. Cụ thể:
– Thu hút đầu tư, đáp ứng nhu cầu thị trường: Bình Dương đặc biệt quan tâm “trải chiếu hoa mời gọi đầu tư”. Các dự án đầu tư lớn của Tỉnh luôn được nghiên cứu cặn kẽ, bền vững về xã hội, môi trường, và đặc biệt là cả về kinh tế, hướng tới đáp ứng được nhu cầu và tạo môi trường hấp dẫn cho các nhà đầu tư, đời sống tốt hơn cho người dân và thu hút nguồn nhân lực.
– Học hỏi và kết nối quốc tế: xuất phát là nền kinh tế nhỏ, ít vốn, thiếu nhân lực và kinh nghiệm (năm 1997), Bình Dương không ngừng đẩy mạnh hợp tác, học hỏi, trao đổi kinh nghiệm quốc tế, gắn kết kinh doanh, thu hút đầu tư, trao đổi khoa học, công nghệ, giáo dục – đào tạo, nguồn nhân lực, văn hóa – xã hội… Tỉnh đẩy mạnh kết nối đồng bộ, từ cấp tỉnh, gia nhập các mạng lưới quốc tế, đến hợp tác giữa các doanh nghiệp, viện, trường, các tổ chức.
– Đột phá có trọng tâm, trọng điểm: Bình Dương không ngừng thường xuyên nghiên cứu để tạo đột phá, đáp ứng nhu cầu mới của thị trường biến động. Đặc biệt, Tỉnh không dàn trải, mà tổ chức đánh giá kỹ lưỡng để tìm được trọng tâm, đầu tư vào những điểm then chốt làm đòn bẩy bứt phá cho toàn hệ thống kinh tế – xã hội
3. Bốn cách thực hiện trong công nghiệp hóa, hiện đại hóa tại Bình Dương
– Nhà nước kiến tạo
Trong suốt quá trình phát triển, chính quyền tỉnh Bình Dương đóng vai trò lãnh đạo, kiến tạo; hạn chế làm thay mà tập trung chủ yếu vào tạo cơ chế, chính sách, khuyến khích các doanh nghiệp, tổ chức và người dân tham gia phát triển kinh tế – xã hội, đáp ứng được nhu cầu thị trường.
Một trong những đặc trưng phát triển của Bình Dương là truyền thống chung lưng đấu cật giữa nhà nước và doanh nghiệp, trong đó chính quyền luôn đồng hành cùng doanh nghiệp trong quá trình sản xuất, kinh doanh, nhằm hỗ trợ và tháo gỡ khó khăn, qua đó thu hút các nhà đầu tư vào Bình Dương(3). Tỉnh thường xuyên nỗ lực cải cách hành chính, nâng cao hiệu quả giải quyết thủ tục hành chính các cấp, đề ra nhiều chính sách sáng tạo nhằm tối ưu hóa cho doanh nghiệp, tổ chức, người dân, tạo môi trường thông thoáng, lành mạnh, minh bạch, thân thiện(4). Tiêu biểu là các cơ chế tiên phong đầu tiên cả nước, như “một cửa, một dấu”(5), mô hình Ban quản lý các khu công nghiệp, mô hình Tòa nhà hành chính tập trung….
Điểm nổi bật khác của Tỉnh là việc huy động được doanh nghiệp tham gia xây dựng các dự án lớn, công trình, kết cấu hạ tầng chung. Bình Dương là tỉnh đầu tiên của cả nước thực hiện BOT (Build Operate Transfer) trong giao thông, cho phép các doanh nghiệp bỏ vốn xây dựng thông qua đấu thầu và được khai thác vận hành trong một thời gian, sau đó giao lại cho chính quyền. Với cách nhìn cởi mở, thu hút toàn xã hội, Tỉnh đã mở ra được nguồn lực rất lớn để xây dựng hàng nghìn km đường nội tỉnh và kết nối vùng, cùng các công trình hạ tầng hiện đại, như Tòa nhà hành chính, Trung tâm triển lãm, viện trường tiêu chuẩn quốc tế…, thậm chí là hình thành nên nhiều khu công nghiệp, dịch vụ, đô thị lớn, mà tiêu biểu là Thành phố Mới.
Có thể thấy, các doanh nghiệp đóng vai trò rất quan trọng trong tiến trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa của Bình Dương, bao gồm cả doanh nghiệp nhà nước, như Tổng công ty Becamex, Thanh Lễ, Cao su Dầu Tiếng… Đặc biệt là Becamex, với vai trò như một doanh nghiệp đầu tàu, “kiến trúc sư”, thể hiện ý chí, quan điểm của lãnh đạo tỉnh qua các thời kỳ, góp phần tạo nền móng, định hình sự phát triển của Bình Dương trong thời gian qua. Becamex đồng thời là cầu nối giữa Nhà nước với khu vực doanh nghiệp tư nhân thông qua các dự án hạ tầng kinh tế – xã hội mang tính tạo lực, thu hút đầu tư, đổi mới sáng tạo, an sinh xã hội trên địa bàn tỉnh(6).
Từ năm 2015, khi Bình Dương quyết định chuyển mình hướng tới nền kinh tế có giá trị gia tăng cao hơn – kinh tế tri thức, Tỉnh đã tiếp tục phát huy tinh thần hợp tác nhà nước – nhà doanh nghiệp, đồng thời học tập từ Eindhoven (Hà Lan), triển khai mô hình Ba Nhà nhằm khuyến khích hợp tác giữa nhà nước, nhà doanh nghiệp, và nhà trường – viện để phát triển kinh tế – xã hội. Như vậy, để đẩy mạnh hàm lượng tri thức trong sản xuất và đời sống, vai trò của “nhà trường” được nhấn mạnh. Mô hình Ba Nhà tại Bình Dương đặt người dân và tri thức làm trọng tâm, các bên hợp tác, chia sẻ tầm nhìn, thách thức, cơ hội, nguồn lực để xây dựng các định hướng phát triển chung cho địa phương, và cùng cam kết triển khai(7)
Từ những cơ chế và tư duy hợp tác đặc biệt như trên, Bình Dương đã sử dụng hiệu quả nguồn vốn đầu tư từ ngân sách nhà nước để mang tính dẫn dắt, khơi thông các nguồn vốn đầu tư từ các thành phần kinh tế khác. Tại Bình Dương, ngân sách nhà nước chiếm khoảng 15% trong tổng vốn đầu tư, tức là 01 đồng vốn ngân sách đầu tư sẽ thu hút được 5,7 đồng vốn đầu tư ngoài nhà nước (đầu năm 2022)(8).
– Hạ tầng đột phá đi đầu
Bình Dương nhận định đột phá kết cấu hạ tầng là điều kiện tiên quyết để mở ra khả năng thu hút đầu tư, trong đó hạ tầng giao thông vận tải có vai trò tiên phong (“thông lộ thông tài”), còn hạ tầng khu công nghiệp là động lực để chuyển đổi cơ cấu nền kinh tế theo hướng công nghiệp hóa, hiện đại hóa.
Ngay từ sớm, Bình Dương đã quy hoạch, xây dựng các tuyến đường kết nối các khu công nghiệp với các đô thị để tạo thành mạng lưới xuyên suốt, cũng như chuẩn bị để đáp ứng tốc độ phát triển và nhu cầu sản xuất giao thương trong dài hạn. Các công trình được đầu tư một phần từ ngân sách nhà nước, còn lại được huy động xã hội hóa. Với sự đồng hành của các doanh nghiệp, các tuyến đường chiến lược đã được xây dựng rộng khắp, chất lượng cao. Tiêu biểu là dự án Quốc lộ 13 (với lưu lượng hơn 25.000 xe/ngày đêm), xuyên dọc tỉnh, từ Thành phố Hồ Chí Minh đến Bình Phước, là bàn đạp để kết nối hệ thống khu công nghiệp tỉnh và vùng Kinh tế trọng điểm phía Nam. Tương tự, Mỹ Phước – Tân Vạn – Bàu Bàng, cùng Quốc lộ 13 tạo thành trục giao thông “xương sống” cho các tuyến đường kết nối nội tỉnh theo trục ngang, như DT743, DT746, Bắc Tân Uyên – Phú Giáo – Bàu Bàng(9)… Ngoài ra, các tuyến đường nội khu cũng được đầu tư, tạo thành một quần thể giao thông hoàn chỉnh, thậm chí đến cả khu vực nông thôn, đều đã xây dựng đường nhựa – bê tông hóa đến trung tâm xã, thậm chí có nơi đã hoàn thành các tuyến liên ấp, liên xã, gắn liền với chương trình nông thôn mới(10). Trong giai đoạn mới, Bình Dương đang triển khai tuyến bus nhanh BRT kết nối đến tuyến Metro Bến Thành – Suối Tiên của Thành phố Hồ Chí Minh để tăng cường kết nối với các tuyến phương tiện công cộng rộng khắp. Bình Dương đang đẩy mạnh quy hoạch chuỗi TOD (Transit Oriented Development) – đô thị dọc theo các tuyến giao thông công cộng.
Bên cạnh hạ tầng giao thông, tỉnh đã chủ động nghiên cứu, học hỏi mô hình khu công nghiệp hiện đại, đặc biệt là từ Singapore để thu hút đầu tư tầm quốc tế. Năm 1996, từ cầu nối là chính phủ hai nước, Liên doanh Khu công nghiệp Việt Nam – Singapore (VSIP) đã được hình thành qua hợp tác giữa Tổng công ty Becamex (Bình Dương) và Tập đoàn Sembcorp (Singapore). Đây là một bước đi chiến lược với đối tác uy tín, giúp Bình Dương thay đổi toàn diện về tư duy và cách thức phát triển công nghiệp, từ xây dựng hạ tầng đến thu hút đầu tư, xúc tiến thương mại, mở rộng tiếp thị ra toàn cầu(11). VSIP từ 500 ha ban đầu đã mở rộng 10.000 ha trên nhiều tỉnh (như Bắc Ninh, Hải Phòng, Nghệ An, Quảng Ngãi…), thu hút khoảng 880 nhà đầu tư từ 30 quốc gia và vùng lãnh thổ với tổng vốn đầu tư trên 17 tỷ USD, tạo việc làm cho hơn 300.000 người lao động (đến đầu năm 2022)(12). Đặc biệt, từ mô hình mẫu trên, Bình Dương đã nhanh chóng đúc rút kinh nghiệm, hình thành hàng loạt khu công nghiệp khác, đa dạng thị trường, bứt phá toàn diện về công nghiệp, thu hút đầu tư quốc tế. Từ 06 khu công nghiệp ở phía Nam, đến đầu năm 2022, Bình Dương đã có 31 khu công nghiệp với tổng diện tích 12.721 ha, đạt tỷ lệ lấp kín 88%, thu hút tổng vốn đầu tư FDI gần 24,3 tỷ đô la Mỹ và đầu tư trong nước gần 76.608 tỷ đồng(13). Giai đoạn tới, tỉnh Bình Dương triển khai mạnh mẽ định hướng đưa công nghiệp lên phía Bắc, phát huy điều kiện tốt để xây dựng hạ tầng mới đáp ứng yêu cầu chất lượng cao, đồng thời cải thiện, nâng cấp đô thị dịch vụ ở phía Nam.
Ngoài ra, Bình Dương còn đặc biệt chủ động đầu tư hạ tầng số, có vai trò nền tảng quan trọng như các tuyến đường giao thông vận tải trong kỷ nguyên 4.0. Nhiều dự án lớn được triển khai, như xây dựng Trung tâm dữ liệu tại Thành phố mới Bình Dương lớn thuộc tốp 4 cả nước; hợp tác với Tập đoàn Viễn thông NTT East (Nhật Bản) để triển khai hạ tầng công nghệ, nghiên cứu phát triển và dịch vụ trên nền tảng điện toán đám mây(14). Trung tâm Giám sát điều hành thành phố thông minh Bình Dương khai trương tháng 4/2022 với 23 bộ cơ sở dữ liệu…
– Phát triển hệ sinh thái công nghiệp
Kinh nghiệm xây dựng các khu công nghiệp đã mang đến cho Bình Dương một góc nhìn mới về “phát triển không chỉ có công nghiệp”. Các khu công nghiệp sẽ không thể tồn tại bền vững nếu như không có các khu vực phục vụ nhu cầu xã hội, giúp người lao động “an cư lạc nghiệp” đan xen. Từ đó, tỉnh đã chú trọng xây dựng hệ sinh thái công nghiệp hoàn chỉnh (và giai đoạn gần đây là hệ sinh thái công nghiệp kiểu mới) phục vụ nhu cầu của nhà đầu tư và người lao động trong và ngoài nước, với triết lý “lấy con người làm trọng tâm cho mọi chiến lược”(15), mỗi người lao động nhập cư là một “nhà đầu tư” cùng góp phần phát triển kinh tế – xã hội. Thực tiễn cho thấy, để đột phá kinh tế có chiều sâu và bền vững, cần đầu tư mạnh mẽ vào xã hội, môi trường.
Ngay từ đầu những năm 2000, Bình Dương đã hình thành mô hình tích hợp khu công nghiệp – đô thị – dịch vụ đầu tiên trên cả nước(16), bao gồm khu công nghiệp, các khu cung cấp các dịch vụ tiện ích xã hội, như nhà ở, khu tái định cư, bệnh viện, trường học, công trình xã hội, văn hóa, thể thao… Đây cũng là mô hình mẫu để Bình Dương hình thành hàng loạt khu công nghiệp khác và đã được Trung ương công nhận là mô hình giúp phát triển khu công nghiệp theo hướng bền vững, hướng tới phát triển thành các thành phố công nghiệp, đô thị thông minh đạt tiêu chuẩn quốc tế(17).
Đặc biệt, vào khoảng năm 2010, đáp ứng nhu cầu phát triển mới, Bình Dương đã quy hoạch một khu vực gọi là Thành phố mới khoảng 4.200 ha, được kết nối mạnh mẽ với toàn Tỉnh và toàn vùng thông qua các đầu mối giao thông trọng điểm. Khu vực là trung tâm chính trị, hành chính, thúc đẩy giao lưu kinh tế, thương mại và dịch vụ, nghiên cứu, phát triển và chuyển giao công nghệ; một điểm đến lý tưởng để làm việc, sinh sống, vui chơi, học tập cho tất cả mọi người(18).
Ngay tại Thành phố Mới, Bình Dương cũng đã xây dựng nhà ở xã hội đầu tiên trên cả nước. Đây là những dự án đầu tư lớn, nhưng nếu đặt trong tổng thể hệ sinh thái công nghiệp, sẽ mang lại hiệu quả rất to lớn cho kinh tế – xã hội, khi giúp người lao động ổn định, góp phần đẩy mạnh hiệu quả sản xuất, kinh doanh và củng cố niềm tin cho các nhà đầu tư. Nhiều doanh nghiệp đã tham gia tích cực, trong đó chủ lực tiên phong là Becamex với khoảng 03 triệu m² sàn nhà ở xã hội, nhà ở công nhân. Đến nay, toàn tỉnh tổng cộng có 86 dự án nhà ở xã hội, với diện tích sử dụng đất khoảng 200 ha, đáp ứng nhu cầu gần 300.000 người dân(19).
Hệ sinh thái còn là phương pháp để Bình Dương gắn kết nhiều mục tiêu kinh tế – xã hội thành một chương trình tổng thể, đồng bộ và tiết kiệm nguồn lực. Ngành nông nghiệp của Tỉnh chiếm 3% trong cơ cấu kinh tế nhưng có vai trò xã hội rất quan trọng. Vì vậy, thay vì đầu tư riêng các nội dung phát triển ngành, nông thôn mới, Tỉnh đã triển khai theo hình thức vốn lồng ghép, được đưa vào trong nghị quyết của các cấp ủy đảng. Nhờ vậy, ngành nông nghiệp đã huy động được nguồn lực rất lớn, với tổng nguồn vốn lồng ghép trong giai đoạn 2016 – 2020 đạt 14.361 tỷ đồng (trong đó vốn Trung ương 12 tỷ đồng), đạt kết quả đáng ghi nhận như 100% số xã, số huyện được công nhận đạt chuẩn nông thôn mới và đặc biệt thu nhập bình quân đầu người khu vực nông thôn tăng trưởng không ngừng, năm 2020 đạt 71 triệu đồng/năm, cao hơn nhiều so với mức bình quân cả nước là 41,76 triệu đồng/năm(20).
Định hướng phát triển toàn diện kinh tế, an sinh xã hội, môi trường, ngày càng trở nên quan trọng rõ nét khi Bình Dương bước sang những tầng bậc phát triển cao hơn, thậm chí là yếu tố quyết định để đột phá hướng tới hệ sinh thái công nghiệp kiểu mới, thông minh, đổi mới sáng tạo trong kỷ nguyên 4.0. Chẳng hạn, bằng việc đầu tư mạnh vào an sinh xã hội, môi trường đã góp phần giúp Bình Dương thu hút đầu tư lớn có chiều sâu và thâm dụng công nghệ, có giá trị gia tăng cao; gần đây, tập đoàn LEGO (Hoa Kỳ) đã đầu tư hàng tỷ đô la xây dựng nhà máy sản xuất. Cùng với đẩy mạnh định hướng 4.0, chính quyền tỉnh Bình Dương cũng tiếp tục tạo điều kiện, thúc đẩy các doanh nghiệp lan tỏa hoạt động sản xuất, kinh doanh đến các tỉnh thành trong nước, tạo thành hệ sinh thái công nghiệp liên tỉnh, tương hỗ lẫn nhau, vừa đóng góp xây dựng các địa phương khác, vừa mở rộng nguồn lực phát triển kinh tế của tỉnh nhà.
– Nguồn nhân lực – đổi mới sáng tạo – khoa học, công nghệ
Bình Dương luôn nhấn mạnh vai trò trung tâm của con người, động lực quan trọng nhất để tăng trưởng. Từ những ngày đầu thành lập, Tỉnh đẩy mạnh thu hút nguồn nhân lực, thời điểm đó chủ yếu là lực lượng lao động trong các khu công nghiệp. Đồng thời, Tỉnh chủ trương “Trải thảm đó thu hút nhân tài”, không chỉ tập trung vào hệ thống chính trị, mà cả đẩy mạnh thu hút vào doanh nghiệp, viện – trường, khu vực công hay tư…(21). Với quan điểm trên, xem mỗi người lao động là một nhà đầu tư, từ đó Tỉnh tập trung phát triển thành hệ sinh thái để tạo dựng môi trường sống, làm việc tốt cho người dân.
Bước sang kỷ nguyên 4.0, Diễn đàn Kinh tế thế giới năm 2015 đánh giá “nhân tài, chứ không phải vốn, sẽ là yếu tố chính liên kết sự đổi mới, khả năng cạnh tranh và tăng trưởng trong thế kỷ XXI”(22). Đó cũng là thời điểm Bình Dương chuyển mình sang một tầng bậc mới, hướng tới nền kinh tế có giá trị cao hơn, thu hút các nhà đầu tư công nghệ cao(23). Bình Dương hiện nay phấn đấu trở thành địa phương có sức cạnh tranh toàn cầu về thu hút, giữ chân và đào tạo chuyên gia, nhân lực chất lượng cao để thúc đẩy đổi mới sáng tạo, khoa học công nghệ. Theo số liệu thống kê, hơn một nửa dân số của Tỉnh (trong hơn 2,7 triệu dân hiện nay) là các công nhân kỹ thuật cao, kỹ sư, chuyên gia, trong đó khoảng 85% là người nhập cư(24).
Tỉnh đã và đang đề ra nhiều chính sách thúc đẩy phát triển nguồn nhân lực chất lượng, khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, gắn với nhu cầu thị trường và xã hội, đưa vào các chương trình lớn. Đề án Thành phố thông minh là một ví dụ tiêu biểu về chương trình đột phá kinh tế – xã hội dựa trên phát triển nguồn nhân lực, khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo. Triển khai từ năm 2016, đề án được hình thành từ hợp tác giữa Bình Dương với thành phố Eindhoven (Hà Lan), Becamex và tổ chức Brainport Eindhoven, nhằm xây dựng một nền tảng phát triển mới, chuyển đổi từ sản xuất truyền thống, gia công, lên nền kinh tế có giá trị gia tăng cao hơn, với dịch vụ, sản xuất công nghệ cao, tạo tiền đề vươn đến kinh tế tri thức, kinh tế số, xây dựng thành phố thông minh, xanh, sạch đáng sống, đón cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư. Đề án lấy nền tảng là mô hình Ba Nhà (đã thảo luận ở trên), triển khai trên 04 lĩnh vực gồm(25): (1) Con người (tập trung vào thu hút, đào tạo và giữ chân nguồn nhân lực chất lượng cao); (2) Doanh nghiệp (hướng tới một hệ sinh thái kinh doanh đổi mới sáng tạo để bứt phá doanh nghiệp, khởi nghiệp hướng đến công nghệ cao và kết nối chuỗi cung ứng); (3) Công nghệ (khuyến khích đổi mới sáng tạo, nghiên cứu và phát triển, thí điểm và chuyển giao công nghệ); (4) Các yếu tố nền tảng (triển khai các điều kiện là tiên quyết trong kỷ nguyên 4.0 góp phần thu hút nhân lực chất lượng cao, như hạ tầng giao thông vận tải đô thị, hạ tầng công nghệ, văn hóa, xã hội, môi trường, và thương hiệu tầm quốc tế).
Từ những nỗ lực trên, Bình Dương nhiều năm liền đứng tốp đầu cả nước về giáo dục phổ thông. Hiện nay, trên địa bàn tỉnh Bình Dương đã có 08 trường đại học, 08 trường cao đẳng, và rất nhiều trường nghề, trong đó có những trường có chương trình chuẩn quốc tế 100% tiếng Anh, như Trường đại học Quốc tế miền Đông (EIU), Trường đại học Việt Đức… Tỉnh đang đẩy mạnh đào tạo kỹ năng số và đổi mới sáng tạo ở mọi cấp bậc, như phát triển STEM/STEAM ở phổ thông, cho đến hình thành các FabLab, TechLab gắn kết với doanh nghiệp tại các trường bậc đại học, giúp thu hẹp khoảng cách giữa đào tạo, nghiên cứu và ứng dụng thực tế, tiêu biểu như: FabLab đa ngành của tỉnh, Fablab cơ khí chế tạo tại Trường Cao đẳng Việt Nam – Singapore, FabLab công nghệ sinh học tại Trường đại học Thủ Dầu Một, Lab 4.0 và Lab chiếu sáng Philips tại EIU, phòng nghiên cứu và phát triển chung của VNTT và Wustech…(26).
Bình Dương đặc biệt phát triển khởi nghiệp đổi mới sáng tạo, xây dựng một trung tâm đổi mới sáng tạo BIIC của tỉnh để làm mái nhà chung cho khởi nghiệp đổi mới sáng tạo, gắn kết các bên. Các viện trường, doanh nghiệp đang rất hăng hái bứt phá, hình thành các trung tâm thúc đẩy khởi nghiệp, tiêu biểu như BBI tại EIU, xưởng thực nghiệm cho khởi nghiệp sản xuất 16.000 m2 của Becamex, câu lạc bộ khởi nghiệp của Trường đại học Thủ Dầu Một, tổ chức hỗ trợ của Trường đại học Bình Dương, Block 71 hợp tác giữa Becamex và Đại học Quốc gia Singapore đặt tại Thành phố Hồ Chí Minh… Tỉnh đang hỗ trợ Trường đại học Thủy Lợi cơ sở 2 thành lập vườn ươm khởi nghiệp nông nghiệp.
Các dịch vụ hỗ trợ doanh nghiệp đổi mới sáng tạo cũng đang được hình thành đáp ứng nhu cầu mới tại Bình Dương. Tiêu biểu là Trung tâm Thương mại thế giới Thành phố mới Bình Dương được xây dựng và gia nhập Hiệp hội các Trung tâm Thương mại thế giới vào năm 2019, mở ra kết nối với mạng lưới 330 trung tâm thương mại trên gần 100 quốc gia, vùng lãnh thổ – sẽ hỗ trợ mạnh mẽ cho các doanh nghiệp và khởi nghiệp. Từ năm 2016, Bình Dương liên tục đăng cai tổ chức các sự kiện, hội thảo, triển lãm về khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo 4.0, mang tầm vóc quốc tế, thu hút mỗi năm vài nghìn lãnh đạo chính quyền, doanh nghiệp, đại học khắp thế giới tham gia, mở ra cơ hội lớn để học hỏi trao đổi kinh nghiệm, thu hút và nâng cao nguồn lực cho Tỉnh.
4. Định hướng tương lai
Những đột phá trên đã góp phần đưa Bình Dương trở thành tỉnh tiêu biểu về công nghiệp hóa, hiện đại hóa, có thu nhập bình quân đầu người đi đầu cả nước, vươn tầm và ghi dấu ấn trên trường quốc tế. Bước sang giai đoạn mới, cùng với cơ hội và thách thức từ cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư, Bình Dương cần bứt phá để tiếp tục tiên phong vượt qua bẫy thu nhập trung bình, và 2021 – 2030 sẽ là giai đoạn quyết định. Hiện nay, quy hoạch tỉnh Bình Dương giai đoạn 2021 – 2030, tầm nhìn năm 2050 đang quyết liệt triển khai một cách đồng bộ và khoa học. Tỉnh đã đặt ra 06 câu hỏi lớn cần tập trung giải quyết trong tương lai:
1) Làm thế nào phát huy chiến lược phát triển theo hệ sinh thái? Xây dựng các công trình tạo lực kiểu mới như thế nào để tạo sự cộng hưởng và giá trị gia tăng mới cho nền kinh tế của Tỉnh?
2) Động lực phát triển kinh tế mới nào thay thế việc phát triển dựa trên thâm dụng lao động, thâm dụng đất đai và giúp Bình Dương giải quyết bài toán năng suất lao động?(Hiện nay, vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài FDI chiếm 51,6% tổng vốn đầu tư tại Bình Dương, tuy góp phần chủ đạo tăng trưởng kinh tế nhưng cũng đặt ra câu hỏi về vai trò của doanh nghiệp trong nước, làm sao để nâng cao năng suất, tham gia vào chuỗi giá trị, và đóng góp mạnh mẽ hơn).
3) Làm thế nào để tránh tình trạng đô thị hóa ồ ạt? Bài học kinh nghiệm từ các thành phố đi trước?
4) Làm thế nào để phát triển hài hòa, bền vững để không phải trả giá về môi trường và sinh thái?
5) Làm thế nào tham gia toàn cầu hóa sâu rộng hơn để tận dụng nguồn lực đa phương, tránh phụ thuộc vào những thị trường đơn lẻ?
6) Làm thế nào để mọi tầng lớp xã hội đều được thụ hưởng thành quả của quá trình phát triển?
Hiện nay, Bình Dương đang nỗ lực đưa ra nhiều chương trình đột phá hướng tới giải quyết các câu hỏi trên. Một trong những ví dụ tiêu biểu là Tỉnh xác định tiếp nối thành công để phát triển tiếp Đề án Thành phố thông minh 2022 – 2026, đưa nhiệm vụ này vào chủ đề của Đại hội Đảng bộ tỉnh Bình Dương lần thứ XI, nhiệm kỳ 2020 – 2025. Đề án sẽ kế thừa và phát huy 04 lĩnh vực từ giai đoạn trước nhưng sâu hơn, nhấn mạnh hơn vào đổi mới sáng tạo, công nghệ 4.0 – chuyển đổi số, tạo tiền đề cho một hệ sinh thái công nghiệp kiểu mới. Đồng thời, Đề án sẽ đẩy mạnh 02 trụ cột mới là: (1) Môi trường bền vững, sinh thái, xanh sạch; và (2) An sinh xã hội, chăm lo cho đời sống người dân, tạo điều kiện để phát huy nguồn lực toàn xã hội cùng tham gia vào quá trình phát triển. Mô hình Ba Nhà sẽ tiếp tục là nền tảng để thu hút nguồn lực toàn xã hội, trong đó nhà nước sẽ dẫn dắt để gắn khoa học, công nghệ sát với thực tiễn, đồng bộ và mang lại giá trị kinh tế – xã hội. Những định hướng này chính là chìa khóa giúp tỉnh đầu tư một cách có trọng tâm trọng điểm, thúc đẩy chuyển hướng thu hút đầu tư có chiều sâu, thâm dụng công nghệ, đẩy mạnh dịch vụ chất lượng, đáp ứng yêu cầu mới.
Bình Dương cũng sẽ quy hoạch vùng Đổi mới sáng tạo, trọng tâm mới của Đề án Thành phố thông minh, kết nối với thành phố Thủ Đức (Thành phố Hồ Chí Minh) và huyện Chơn Thành (Bình Phước), tạo thành một vệt Đổi mới sáng tạo của vùng Kinh tế trọng điểm phía Nam. Vùng sẽ được tập trung nguồn lực tạo ra đòn bẩy phát triển mới, như xây dựng các khu công nghiệp thông minh, các cụm trường đại học kết hợp với đô thị đáng sống, hình thành hệ sinh thái đổi mới sáng tạo, khoa học, công nghệ, giúp tỉnh nâng lên một tầm cao mới trên trường quốc tế.
5. Kết luận
Sau 25 năm công nghiệp hóa, hiện đại hóa với nhiều sáng tạo dựa trên đường lối, chủ trương của Trung ương, Bình Dương đã có sự bứt phá về kinh tế – xã hội, trở thành vùng công nghiệp hàng đầu của cả nước. Bài viết đã phân tích 03 cách nhìn, 04 cách triển khai đặc sắc, xuyên suốt quá trình phát triển thành công của tỉnh. Bước sang giai đoạn mới, Bình Dương đã chỉ ra những thách thức và phương hướng phát triển, đặc biệt là tập trung vào khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, nguồn nhân lực chất lượng, quyết tâm vượt bẫy thu nhập trung bình, hướng tới hệ sinh thái công nghiệp kiểu mới – thành phố thông minh, đón kỷ nguyên 4.0./.
—————————————–
(1) Đảng Cộng sản Việt Nam, Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII, t.I, Nxb Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, 2021, tr.234-235
(2) Trần Đình Thiên, Tỉnh Bình Dương: hình mẫu phát triển theo tư duy thị trường và logic tiến vượt, in trong Tiếp nối truyền thống, tỉnh Bình Dương chặng đường 1/4 thế kỷ: Thành tựu và triển vọng, Bình Dương, 2022
(3), (4), (9), (11), (12), (15) và (16) Nguyễn Văn Hùng, Bình Dương: 25 năm chính quyền kiến tạo, doanh nghiệp đồng hành, in trong Tiếp nối truyền thống, tỉnh Bình Dương chặng đường 1/4 thế kỷ: Thành tựu và triển vọng, Bình Dương, 2022
(5) Đàm Thanh, Bình Dương – Dấu ấn 1/4 thế kỷ- Bài 2, Báo Bình Dương, 2022
(6), (8), (10), (13), (14) và (19) Ủy ban nhân dân tỉnh Bình Dương, 2022 Báo cáo chủ trương, chính sách công nghiệp hóa, hiện đại hóa đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045
(7) và (23) Nguyễn Văn Hiệp, Nguyễn Việt Long, Thành phố Thông minh: Những vấn đề lý thuyết và thực tiễn, Nxb Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh, 2021
(17) Nghị định số 82/2018/NĐ-CP ngày 22/5/2018 của Chính phủ quy định về quản lý khu công nghiệp và khu kinh tế [Online]. Available: https://thuvienphapluat.vn/van-ban/Thuong-mai/Nghi-dinh-82-2018-ND-CP-quy-dinh-ve-quan-ly-khu-cong-nghiep-va-khu-kinh-te-332027.aspx
(18) và (25) Becamex, Thành phố mới Bình Dương, Becamex, [Online]. Available: https://becamex.com.vn/du-an/thanh-pho-moi-binh-duong/
(20) Nguyễn Việt Long, Phát triển nông nghiệp tại địa phương công nghiệp: Nghiên cứu trường hợp tỉnh Bình Dương, Tạp chí Khoa học chính trị, số 03/2022
(21) Nguyen Viet Long, Strategic planning vision and some key directions for economic breakthroughs during 2021-2025 period: A study of Binh Duong-Vietnam and Smart City Program, Journal of Architecture and Planning, vol. 20, no. 1, 2020.
(22) The World Economic Forum, Human Capital Report 2015, The World Economic Forum, 2015
(24) T.D.V, Lượng lớn lao động trẻ Bình Dương ‘khát’ nhà ở giá rẻ, Tuổi trẻ online, 2020. [Online]. Available:https://tuoitre.vn/luong-lon-lao-dong-tre-binh-duong-khat-nha-o-gia-re-20201012091728324.htm
(26) Nguyễn Việt Long, Chính sách hỗ trợ khởi nghiệp sáng tạo của Ủy ban nhân dân tỉnh Bình Dương giai đoạn 2017 – 2020: kết quả và định hướng, giải pháp, Tạp chí Khoa học chính trị, số 10/2021
Tạp chí Khoa học Chính trị Số 06/2022
